Contattaci

Panoramica del Progetto I manoscritti di tutti i percorsi tematici

Vat.gr.300

Informazioni sul manoscritto

Resource type:
Manuscript
Collection:
Vat.gr.
Segnatura:
Vat.gr.300
Biblioteca:
Biblioteca Apostolica Vaticana
Datazione:
sec. XI?-XII
Data inizio:
1076
Data fine:
1125
Regione:
Italia Meridionale
Materiale:
membr.
Altezza:
309
Larghezza:
242
Numero fogli:
II (chart.). 304
Exhibit Tags:
sec. XIsec. XIIScienze

Descrizione

Collazione:
Liber [...] constat nunc fasciculis octo et triginta. [...] Exciderunt praeterea fasciculus saltem unus ante f. 1, folium primum et ultimum fasciculi μ’, folia conplura nescio quot in fine ac particula folii 231 non sine damno contextus. Fasciculi quaterniones sunt praeter quam λς’ et μβ’ foll. septem (195-201. 239-245), μς’ foil. sex (S70-275), ultimum foil. quattuor (301-304). <Ff.>1-10 sic reponenda: 1-4. 7-10. 5-6; quod nostrates duo saeculi XVII monuerunt, alter f. 4v. 10v, alter <Gozzadinius episc. Cytherensis> f. 5r.
Scrittura - Nota:
Conscripsere librarii saltem duo: prior ff. 1-4. 7r. lin. 1-10; 11-211r. 273v, lin. 12-304; alter ff. 211v-261r; utrum tertius cetera exaraverit, in medium relinquo. [...] Additiones in marginibus conplures ab ipsis librariis factae (sic e Iohanne Alex. excerpta), conplures a sene, qui, sin librarius alter est, aequalis fuit ac mulla castigavit subplevit addidit, locos describendos perlegendosve medicorum veterum adnotavit [...], plures denique, praesertim remedia et illud Salernitani responsum, ab homine saeculi XII, qui non nulla vel in ipso contextu subplevit [...]. Sunt aliae praeter eas additiones medii aevi, tum graecae aliquot de defectibus contextus [...] unaque nullius momenti [...], tum lalinae ac volgares [...], quas inter eminet f. 6r longior saec. XIV-XV Emplastrum quod gratia Dei vocatur ... rupit et sanat sine conca [...]. 87r et 155r imis virilis protome delineata. E recentibus quoque plures librum adnotarunt, praesertim Gallus quidam, ncscio an C. B. Hase [...]. atque domesticus, saeculi XIX exeuntis, stilo plumbeo usus.
Legatura -Nota:
Integumento ex corio rubro novum dorsum factum est, in quo insignia Pii IX et A. Mai card. byblioth.
Segnature di fascicoli:
[...] in ang. ext. paginae primae summo et imo notatis nec non fasciculo uno parique foliorum uno postmodum sine numero praefixis (ff. 1-10). Notae superiores rubrae eiusdemque manus ac litterae maiores; inferiores autem, quarum plures perierunt, atrae eaedemque forte paullo posterius inscriptae. His notis adparet excidisse fasciculos δ’-ι’, κζ’-λα’.
Nota:
F. I index latinus saec. XVII vel XVIII. IIr πινάκιον Allatianum manu saec. XVII-XVIII.
Altro nome:
Mai, Angelo, card., 1782-1854 [owner]
Gaurico, Pomponio, c. 1481-1530 [owner]
Pius PP. IX, b., 1792-1878 [owner]
Lingua:
Greco.
Alfabeto:
Greco.
Provenienza:
Ff. 1r et 304v imis sigillum bybliothecae Nationalis Parisiensis rubrum, Vaticanae nigrum.
Storia:
(f. 11r) "Pomponii Gaurici Neapolitani" poetae circa an. 1528 vita functi.

Informazioni amministrative

Fonte:
I. Mercati, P. Franchi De' Cavalieri, Codices Vaticani graeci, I: Codices 1-329, Romae 1923, pp. 430-437.

Testo del curatore

Il Vat. gr. 300 è un codice che tramanda diverse opere mediche tra le quali un commento di Giovanni Alessandrino al VI libro delle Epidemie di Ippocrate, estratti dal De urinis di Teofilo e numerose ricette mediche. Tuttavia l’opera principale contenuta sono gli Ephodia di Abu Giafar Ibn al-Gazzar, nella traduzione greca di Costantino di Reggio (da non confondere con Costantino Africano, attivo in età desideriana a Montecassino e autore di una traduzione latina della stessa opera nota come Viaticum). Definito dalla Foti “professionale”, il codice riporta a margine numerosi scholia di mano di Filippo Xeros (medico proveniente da una delle famiglie patrizie calabro-sicule e attivo a Messina nella prima metà dell’XII sec.) destinate al figlio Nicola. Il codice, dunque, sarebbe stato scritto proprio nel periodo sopraddetto probabilmente nella stessa Messina nell’ambito della corte di Ruggero II. Tuttavia la Foti sostiene l’affinità con altri manoscritti provenienti dal monastero del Ss. Salvatore. Il manoscritto è stato vergato a più mani; due di esse scrivono il testo ai ff. 211v-261r in una minuscola di tipo scilitze; in particolare la prima mano, che utilizza una grafia più di ambito librario (ff. 211v-230v), è la stessa del Matrit. Vitr. 26.2, ff. 88r-95v e 187r-194v, mentre la seconda mano, che adopera una minuscola pura (ff. 231r-261r), verga anche i ff. 1r-131v del Vat. gr. 1993 e i ff. 75r-89v del Vat. gr. 2057.

Appartenuto a Pomponio Gaurico (1481/82 – 1530), umanista napoletano, come testimoniato dalla nota al f. 11r, il codice giunse molto presto in Biblioteca Vaticana (è presente nell’inventario del 1553). Si registra solamente la sua sottrazione con il successivo rientro a seguito dell’occupazione francese di Roma, come mostra il timbro al f. 1r.

I fogli trascritti sono i seguenti: ff. 228v-230v, Ibn-al-Ğazzār, Aḥmad Ibn-Ibrāhīm, Opus medicum librorum septem. Si annota il f. 228v.

 

Bibliografia

PERRIA, Γραφίς, pp. 115-116; CRISCI – DEGNI, La scrittura greca, p. 169. Biblioteca Apostolica Vaticana e Pinakes.

Descrizioni interne

273v-287v

Iohannes Damascenus, De evacuantibus medicamentis

Locus:
273v-287v
Autore:
Iohannes Damascenus, s., 670-756. Opere spurie e dubbie [internal]
Titolo:
De evacuantibus medicamentis
Lingua:
Greco.
Alfabeto:
Greco.
Fonte:
I. Mercati, P. Franchi De' Cavalieri, Codices Vaticani graeci, I: Codices 1-329, Romae 1923, p. 434.

287v-288v

Galenus, Claudius, De diebus decretoriis libri III (excerpta)

Locus:
287v-288v
Autore:
Galenus, Claudius, 129-199 [internal]
Titolo:
De diebus decretoriis libri III (excerpta)
Lingua:
Greco.
Alfabeto:
Greco.
Fonte:
I. Mercati, P. Franchi De' Cavalieri, Codices Vaticani graeci, I: Codices 1-329, Romae 1923, p. 434.

293r-296r

Gregorius Nazianzenus, De sinthesis et differentia corporis humanae

Locus:
293r-296r
Autore:
Gregorius Nazianzenus, s., c. 330-390. Opere spurie e dubbie [internal]
Titolo:
De sinthesis et differentia corporis humanae
Lingua:
Greco.
Alfabeto:
Greco.
Fonte:
I. Mercati, P. Franchi De' Cavalieri, Codices Vaticani graeci, I: Codices 1-329, Romae 1923, p. 435.

298v-299r

Marcellus Sidetes, Quo modo extenuetur corpus

Locus:
298v-299r
Autore:
Marcellus Sidetes, 117-161 [internal]
Titolo supplito:
Quo modo extenuetur corpus
Lingua:
Greco.
Alfabeto:
Greco.
Fonte:
I. Mercati, P. Franchi De' Cavalieri, Codices Vaticani graeci, I: Codices 1-329, Romae 1923, p. 435.

1r-4v. 7r

Theophilus Protospatharius, De urinis

Locus:
1r-4v. 7r
Autore:
Theophilus Protospatharius, sec. VII [internal]
Titolo supplito:
De urinis
Nota:
A verbis ἄνω τόπον κατέλαβεν.
Lingua:
Greco.
Alfabeto:
Greco.
Fonte:
I. Mercati, P. Franchi De' Cavalieri, Codices Vaticani graeci, I: Codices 1-329, Romae 1923, pp. 430-431.

11r-267r

Ibn-al-Ǧazzār, Aḥmad Ibn-Ibrāhīm, Opus medicum librorum septem

Locus:
11r-267r
Autore:
Ibn-al-Ǧazzār, Aḥmad Ibn-Ibrāhīm, 932-1009 [internal]
Altro autore:
Iohannes Alexandrinus, sec. VII [internal]
Titolo supplito:
Opus medicum librorum septem
Titolo uniforme:
Zād al-musāfir wa-qūt al-ḥāḍir (Ibn-al-Ǧazzār, Aḥmad Ibn-Ibrāhīm, 932-1009). Greco
Nota:
In marginibns autem scholia prope quinquaginta e <Iohannis iatrosophistae Alexandrini in sextum epidemiorum Hippocratis commentario latine tantum in Articella volgato> excerpta. and Porro octo priores portae sunt editae, sub tit. Synesius de febribus, a I. St. Bemard, Amstelaedami 1749, mutato ordine.
Lingua:
Greco.
Alfabeto:
Greco.
Fonte:
I. Mercati, P. Franchi De' Cavalieri, Codices Vaticani graeci, I: Codices 1-329, Romae 1923, pp. 431-432.

267r-273r

Medica miscellanea

Locus:
267r-273r
Titolo supplito:
Medica miscellanea
Lingua:
Greco.
Alfabeto:
Greco.
Fonte:
I. Mercati, P. Franchi De' Cavalieri, Codices Vaticani graeci, I: Codices 1-329, Romae 1923, p. 433.

289r-293r

De quattuor naturae elementis, quattuor rerum creatarum ordinibus, quattuor hominis elementis eorumque mixtione, de octo morborum causis, de quatluor naturae virtutibus quibus corpus alitur, de septem morborum signis

Locus:
289r-293r
Titolo supplito:
De quattuor naturae elementis, quattuor rerum creatarum ordinibus, quattuor hominis elementis eorumque mixtione, de octo morborum causis, de quatluor naturae virtutibus quibus corpus alitur, de septem morborum signis
Lingua:
Greco.
Alfabeto:
Greco.
Fonte:
I. Mercati, P. Franchi De' Cavalieri, Codices Vaticani graeci, I: Codices 1-329, Romae 1923, pp. 434-435.

11r. 248r

Carmina anepigrapha duo

Locus:
11r. 248r
Titolo supplito:
Carmina anepigrapha duo
Lingua:
Greco.
Alfabeto:
Greco.
Fonte:
I. Mercati, P. Franchi De' Cavalieri, Codices Vaticani graeci, I: Codices 1-329, Romae 1923, p. 433.

296r-298v

Excerpta medica

Locus:
296r-298v
Titolo:
Excerpta medica
Incipit:
Ff. 296r-297v: Τὸ ἐλατήριον ὑπαρχει ἐκτὸς τῆς φύσεως τῆς τροθῆς and Ff. 297v-298v: Λαβὼν σκύλλην μίαν ἀπο τῶν πολλῶν… λέγει γὰρ ὀ σοφώτατος Γαληνός
Nota:
Ff. 296r-297v: Ἐλατήριον τὸ ἀγριαγγούριν, ποίημα Ἰσαὰκ του̃ Ἰσραηλίτου καὶ Βαγδαΐτου. Ff. 297v-298v: Πω̃ς ὀπτα̃ται ἡ σκύλλη.
Lingua:
Greco.
Alfabeto:
Greco.
Fonte:
I. Mercati, P. Franchi De' Cavalieri, Codices Vaticani graeci, I: Codices 1-329, Romae 1923, p. 435.

299r-300v

Remedia et alia

Locus:
299r-300v
Titolo supplito:
Remedia et alia
Lingua:
Greco.
Alfabeto:
Greco.
Fonte:
I. Mercati, P. Franchi De' Cavalieri, Codices Vaticani graeci, I: Codices 1-329, Romae 1923, pp. 435-436.

301r-304v

Varia capita

Locus:
301r-304v
Titolo supplito:
Varia capita
Lingua:
Greco.
Alfabeto:
Greco.
Fonte:
I. Mercati, P. Franchi De' Cavalieri, Codices Vaticani graeci, I: Codices 1-329, Romae 1923, p. 436.

7v-10v. 5r-6r

Tabula portarum operis

Locus:
7v-10v. 5r-6r
Titolo supplito:
Tabula portarum operis
Lingua:
Greco.
Alfabeto:
Greco.
Fonte:
I. Mercati, P. Franchi De' Cavalieri, Codices Vaticani graeci, I: Codices 1-329, Romae 1923, p. 431.