Classici Latini Evoluzione e trasmissione di opere classiche [di M. Buonocore]

Pal.lat.1564

Informazioni sul manoscritto

Resource type:
Manuscript
Collection:
Pal.lat.
Segnatura:
Pal.lat.1564
Biblioteca:
Biblioteca Apostolica Vaticana
Datazione:
sec. IX in
Data inizio:
801
Data fine:
825
Paese:
Germania
Regione:
Bassa Renania
Materiale:
membr.
Altezza:
278
Larghezza:
196
Numero fogli:
XIII. 160
Contenuto:
Corpus agrimensorum Romanorum.
Nota generale:
Agrimensores
Exhibit Tags:
Agrimensores

Descrizione

Bibliography:
Manuscrits classiques, II.2, p. 216-223; Vedere i classici, p. 177-182.
Collazione:
17 fascicoli: 2 bifolii (ff. 1-2 [sostenuto tramite brachette cartacee], 3-4); 3-17 quaternioni (ff. 29-36, 37-44, 45-52, 53-60, 61-68, 69-76, 77-84, 85-92, 93-100, 101-108, 109-116, 117-124, 125-132, 133-140, 141-148 [+1]); ff. Iv, III-XIIIv, 5r-8(bis)v, 14r-16v, 21, 28bis, 40r-41v, 149bis, 151r-159v vacui.
Impaginazione:
colonna unica; rr. 26 /ll. 26 ; mm 210x132; rigatura a secco.
Foliazione:
manuale, in cifre arabiche a matita sul margine superiore esterno (+ ff. 8 bis, 28 bis, 149 bis); manca la numerazione ai ff. 17 e 23.
Scrittura:
carolina
Scrittura - Nota:
copista unico che verga il testo in inchiostro bruno; ff. I e 160 pergamena di reimpiego contenente il testo di un breviario del sec. XIV; annotazioni di Metellus Sequanus ai ff. 1-4 e a f. 150v testo vergato sempre dalla stessa mano.
Decorazione - Nota:
Il manoscritto è illustrato da oltre 300 disegni, alcuni realizzati a penna e inchiostro rosso, mentre altri, poco più della metà, sono vivacemente colorati (ff. 1r, 2r, 3r, 4r, 22r-28v, 45r-46v, 47v-51r, 73v-87r, 88r-90r, 91r-101r, 102r, 104r, 106r, 107r-108v, 113r-117r, 119r, 120v, 121r, 122r-124r, 134r, 135v-136r, 139r-140r, 144v-147r); iniziali calligrafiche in inchiostro rosso; titoli rubricati.
Legatura -Nota:
coperta in pergamena neutra, sul dorso lo stemma impresso in inchiostro bruno scuro di papa Paolo VI (1963-1978); sul contropiatto anteriore è stato apposto parte dell’antico dorso con l’indicazione della segnatura e del titolo dell’opera: “De Agrimensoria.Auctores varij”.
Stato di conservazione:
buono; sporadici difetti di concia e pergamena talvolta spessa e ingiallita; numerose macchie di umidità.
Segnature di fascicoli:
sequenza alfanumerica in inchiostro bruno, apposta al centro del margine inferiore a fine fascicolo.
Altro nome:
Matalius, Ioannes Metellus, 1520-1597 [glossator]
Lingua:
Latino.
Alfabeto:
Latino.

Testo del curatore

Il Pal. lat.1564 è un prezioso testimone della tradizione diretta dei manoscritti contenente il Corpus Agrimensorum Romanorum realizzato nella prima metà del IX secolo, esemplato da un originale perduto del VI secolo (Mütherich, Der karolingische, p. 61; Toneatto, Codices artis). Il codice, proveniente dalla Bassa Renania e prodotto nell’ambito della corte imperiale di Aquisgrana è un esempio straordinario dell’attività degli scriptoria carolingi (dello stesso periodo cfr. ad esempio il codice di Rabano Mauro, ms. Reg. lat.124). Le oltre trecento illustrazioni che corredano il codice realizzate in campo aperto a penna e inchiostro rosso e il più delle volte colorati, rappresentano carte gromatiche, carte corografiche romane del catasto, i confini territoriali profilati in cui vengono evidenziate le montagne e i fiumi, le colonie romane; un set illustrativo dunque estremamente utile da un punto di vista topografico e catastale in cui l’agrimensore è facilitato nell’interpretazione grazie all’inserimento delle didascalie (Toneatto, Codices artis; Toneatto, Scheda nr. 9). Il manoscritto ha suscitato grande interesse nell’ambito degli studi storico-artistici per via delle miniature presenti ai ff. 1r-4r di estrema qualità esecutiva, come il caso dell’immagine con il consesso tra funzionari civili, in tutto nove personaggi riuniti, come i nove nomina agrimensorum, che discutono con codici e rotoli alla mano (f. 2r). L’elevato numero di illustrazioni presenti nel Corpus agrimensorum Romanorum del manoscritto palatino è confrontabile per qualità e numero di immagini solo con il codice Arceriano (V-VI secolo; Wolfenbüttel, Herzog August Bibl., Guelf. 36.23) e il più tardo esemplare ms. Vat. lat. 3132 realizzato nel XVI secolo come copia rinascimentale dell’antico codice Arceriano che doveva trovarsi a Roma, nei primi decenni del Cinquecento, dopo essere passato verosimilmente per Bobbio (Carder, Art historical).

Bibliografia generale

Descrizioni interne

9r(1)

Codex Theodosianus

Bibliography:
K. Lachmann, Gromatici veteres, in F. Blaume, K. Lachmann, A. Rudorf, Die Schriften der römischen Felmesser, I, Berlin 1848, p. 269.
Locus:
9r(1)
Titolo supplito:
Codex Theodosianus
Nota:
Excerptum: De finium regundorum.
Lingua:
Latino.
Alfabeto:
Latino.

9r(2)

Pauli Sententiarum ex libro quinto de poenis

Bibliography:
K. Lachmann, Gromatici veteres, in F. Blaume, K. Lachmann, A. Rudorf, Die Schriften der römischen Felmesser, I, Berlin 1848, p. 270.
Locus:
9r(2)
Titolo:
Pauli Sententiarum ex libro quinto de poenis
Titolo supplito:
Sententiae ad filium
Lingua:
Latino.
Alfabeto:
Latino.

9r-10r

De sepulchris

Bibliography:
K. Lachmann, Gromatici veteres, in F. Blaume, K. Lachmann, A. Rudorf, Die Schriften der römischen Felmesser, I, Berlin 1848, p. 271.
Locus:
9r-10r
Titolo:
De sepulchris
Titolo supplito:
Fragmentum de monumentis agrorum finalibus
Lingua:
Latino.
Alfabeto:
Latino.

10r-11r

Impp. Theodosius et Valentinianus AA.

Bibliography:
K. Lachmann, Gromatici veteres, in F. Blaume, K. Lachmann, A. Rudorf, Die Schriften der römischen Felmesser, I, Berlin 1848, p. 273-275.
Locus:
10r-11r
Titolo:
Impp. Theodosius et Valentinianus AA.
Titolo supplito:
<Novellae posttheodosianae>
Lingua:
Latino.
Alfabeto:
Latino.

11r

Iustinianus I, Paulus libro. XXIII. ad edictum post alia

Bibliography:
K. Lachmann, Gromatici veteres, in F. Blaume, K. Lachmann, A. Rudorf, Die Schriften der römischen Felmesser, I, Berlin 1848, p. 276-277.
Locus:
11r
Autore:
Iustinianus I, imperatore d'Oriente, 482-565 [internal]
Titolo:
Paulus libro. XXIII. ad edictum post alia
Titolo supplito:
Digesta
Nota:
Excerptum: Corpus iuris civilis (lib. II).
Lingua:
Latino.
Alfabeto:
Latino.

11r-12r

Frontinus, Sextus Iulius, De agrorum qualitate

Bibliography:
K. Lachmann, Gromatici veteres, in F. Blaume, K. Lachmann, A. Rudorf, Die Schriften der römischen Felmesser, I, Berlin 1848, p. 1-8.
Locus:
11r-12r
Autore:
Frontinus, Sextus Iulius, 30-114 [internal]
Titolo supplito:
De agrorum qualitate
Lingua:
Latino.
Alfabeto:
Latino.

12r-13v

Frontinus, Sextus Iulius, De controversiis agrorum

Bibliography:
K. Lachmann, Gromatici veteres, in F. Blaume, K. Lachmann, A. Rudorf, Die Schriften der römischen Felmesser, I, Berlin 1848, p. 20.
Locus:
12r-13v
Autore:
Frontinus, Sextus Iulius, 30-114 [internal]
Titolo supplito:
De controversiis agrorum
Lingua:
Latino.
Alfabeto:
Latino.

22r-28v

Liber Diazographus

Bibliography:
K. Lachmann, Gromatici veteres, in F. Blaume, K. Lachmann, A. Rudorf, Die Schriften der römischen Felmesser, I, Berlin 1848, p. 42-67.
Locus:
22r-28v
Titolo supplito:
Liber Diazographus
Nota:
Illustrazioni a piena pagina, prive di testo ad eccezione i due didascalie in inchiostro bruno chiaro vergate a f. 25v: "De positione terminorum controversia"; "Rigor finalis latitudo eius usque tricinta".
Lingua:
Latino.
Alfabeto:
Latino.

29r-44v

Siculus Flaccus, De condicionibus agrorum

Bibliography:
K. Lachmann, Gromatici veteres, in F. Blaume, K. Lachmann, A. Rudorf, Die Schriften der römischen Felmesser, I, Berlin 1848, p. 134.
Locus:
29r-44v
Autore:
Siculus Flaccus, sec. II [internal]
Titolo:
De condicionibus agrorum
Titolo supplito:
De conditionibus agrorum
Lingua:
Latino.
Alfabeto:
Latino.

45r-46v

Ex libris Dolabellae

Bibliography:
K. Lachmann, Gromatici veteres, in F. Blaume, K. Lachmann, A. Rudorf, Die Schriften der römischen Felmesser, I, Berlin 1848, p. 302-304.
Locus:
45r-46v
Titolo:
Ex libris Dolabellae
Nota:
Excerpta de agrorum finibus
Lingua:
Latino.
Alfabeto:
Latino.

47v-48r

Ex libris Latini De terminibus

Bibliography:
K. Lachmann, Gromatici veteres, in F. Blaume, K. Lachmann, A. Rudorf, Die Schriften der römischen Felmesser, I, Berlin 1848, p. 305-306.
Locus:
47v-48r
Titolo:
Ex libris Latini De terminibus
Titolo supplito:
Fragmentum de agrorum finitionibus
Lingua:
Latino.
Alfabeto:
Latino.

48v

Genera lapidum finalium

Bibliography:
K. Lachmann, Gromatici veteres, in F. Blaume, K. Lachmann, A. Rudorf, Die Schriften der römischen Felmesser, I, Berlin 1848, p. 306.
Locus:
48v
Titolo:
Genera lapidum finalium
Lingua:
Latino.
Alfabeto:
Latino.

48v-50r

Auctores Gaius, Vitalis, Faustus et Valerius

Bibliography:
K. Lachmann, Gromatici veteres, in F. Blaume, K. Lachmann, A. Rudorf, Die Schriften der römischen Felmesser, I, Berlin 1848, p. 307-308.
Locus:
48v-50r
Titolo supplito:
Auctores Gaius, Vitalis, Faustus et Valerius
Nota:
f. 48v: Fragmentum de agrorum finitionibus; f. 49r: Fragmentum de terminis; ff. 49r-50r: Fragmentum de adsignationum finitionibus.
Lingua:
Latino.
Alfabeto:
Latino.

50v

Fragmentum de agrorum finibus

Bibliography:
K. Lachmann, Gromatici veteres, in F. Blaume, K. Lachmann, A. Rudorf, Die Schriften der römischen Felmesser, I, Berlin 1848, p. 309.
Locus:
50v
Titolo supplito:
Fragmentum de agrorum finibus
Lingua:
Latino.
Alfabeto:
Latino.

50v-51v

Latinus. VP. Togatus

Bibliography:
K. Lachmann, Gromatici veteres, in F. Blaume, K. Lachmann, A. Rudorf, Die Schriften der römischen Felmesser, I, Berlin 1848, p. 309.
Locus:
50v-51v
Titolo:
Latinus. VP. Togatus
Titolo supplito:
Fragmentum de agrorum finitionibus et terminorum litteris singularibus
Lingua:
Latino.
Alfabeto:
Latino.

51v-62r

Ex libro XII Innocentius VP auctor de litteris notis iuris ex ponendis

Bibliography:
K. Lachmann, Gromatici veteres, in F. Blaume, K. Lachmann, A. Rudorf, Die Schriften der römischen Felmesser, I, Berlin 1848, p. 310-327.
Locus:
51v-62r
Titolo:
Ex libro XII Innocentius VP auctor de litteris notis iuris ex ponendis
Titolo supplito:
Casae litterarum
Nota:
Excerpta.
Lingua:
Latino.
Alfabeto:
Latino.

62r-62v

Mensurarum genera

Bibliography:
K. Lachmann, Gromatici veteres, in F. Blaume, K. Lachmann, A. Rudorf, Die Schriften der römischen Felmesser, I, Berlin 1848, p. 339.
Locus:
62r-62v
Titolo:
Mensurarum genera
Titolo supplito:
Mensurarum porrectarum et quadratarum, necnon ponderum, nomina, rationes, notae
Lingua:
Latino.
Alfabeto:
Latino.

63r-73v

Liber coloniarum I

Bibliography:
K. Lachmann, Gromatici veteres, in F. Blaume, K. Lachmann, A. Rudorf, Die Schriften der römischen Felmesser, I, Berlin 1848, p. 211-249.
Locus:
63r-73v
Titolo supplito:
Liber coloniarum I
Nota:
Excerpta. f. 63r: Nomina agrorum; ff. 63r-66r: Provincia Tuscia; ff. 66r-67r: Provincia Piceni; ff. 67r-67v: Mensurae terminorum; ff. 67v-68r Provincia Valeria; ff. 68r-68v: Provincia Apulia et Calabria; ff. 68v-69r: Provincia Dalmatiarum; ff. 69r-72v: Civitates Campaniae; ff. 73r-73v: Limites et agri.
Lingua:
Latino.
Alfabeto:
Latino.

73v-79r

Balbus, gromatico, Expositio et ratio omnium formarum

Bibliography:
K. Lachmann, Gromatici veteres, in F. Blaume, K. Lachmann, A. Rudorf, Die Schriften der römischen Felmesser, I, Berlin 1848, p. 95-106.
Locus:
73v-79r
Autore:
Balbus, gromatico, sec. I-II [internal]
Titolo supplito:
Expositio et ratio omnium formarum
Nota:
Excerpta.
Lingua:
Latino.
Alfabeto:
Latino.

79r-82r

Euclides, Elementa

Bibliography:
K. Lachmann, Gromatici veteres, in F. Blaume, K. Lachmann, A. Rudorf, Die Schriften der römischen Felmesser, I, Berlin 1848, p. 377-381.
Locus:
79r-82r
Autore:
Euclides, sec. III a.C. [internal]
Titolo supplito:
Elementa
Titolo uniforme:
Elementa (Euclides, sec. III a.C.)
Nota:
Excerpta (lib. I).
Lingua:
Latino.
Alfabeto:
Latino.

82v-108v

Hyginus Gromaticus, maior, De limitibus constituendis

Bibliography:
K. Lachmann, Gromatici veteres, in F. Blaume, K. Lachmann, A. Rudorf, Die Schriften der römischen Felmesser, I, Berlin 1848, p. 167-208.
Locus:
82v-108v
Autore:
Hyginus Gromaticus, maior, sec. II [internal]
Titolo supplito:
De limitibus constituendis
Titolo uniforme:
De limitibus (Hyginus Gromaticus, maior, sec. II)
Nota:
Excerpta.
Lingua:
Latino.
Alfabeto:
Latino.

108v-112v

Hyginus Gromaticus, maior, De conditionibus agrorum

Bibliography:
K. Lachmann, Gromatici veteres, in F. Blaume, K. Lachmann, A. Rudorf, Die Schriften der römischen Felmesser, I, Berlin 1848, p. 113-115.
Locus:
108v-112v
Autore:
Hyginus Gromaticus, maior, sec. II [internal]
Titolo supplito:
De conditionibus agrorum
Titolo uniforme:
De conditionibus agrorum (Hyginus Gromaticus, maior, sec. II)
Nota:
Excerpta.
Lingua:
Latino.
Alfabeto:
Latino.

112v-122r

Digesta Gromatica

Bibliography:
K. Lachmann, Gromatici veteres, in F. Blaume, K. Lachmann, A. Rudorf, Die Schriften der römischen Felmesser, I, Berlin 1848, p. 340-353.
Locus:
112v-122r
Titolo supplito:
Digesta Gromatica
Nota:
Excerpta. f. 112v: Litterae singulares; ff. 112v-114v: Terminorum diagrammata; ff. 115r-121v: Ordines finitionum ex diversis auctoribus; ff. 121v-122r: Litterae singulares.
Lingua:
Latino.
Alfabeto:
Latino.

122r-124r

De iugeribus metiundis

Bibliography:
K. Lachmann, Gromatici veteres, in F. Blaume, K. Lachmann, A. Rudorf, Die Schriften der römischen Felmesser, I, Berlin 1848, p. 354-356.
Locus:
122r-124r
Titolo supplito:
De iugeribus metiundis
Lingua:
Latino.
Alfabeto:
Latino.

124r-126v

Finium regundorum

Bibliography:
K. Lachmann, Gromatici veteres, in F. Blaume, K. Lachmann, A. Rudorf, Die Schriften der römischen Felmesser, I, Berlin 1848, p. 276-280.
Locus:
124r-126v
Titolo supplito:
Finium regundorum
Lingua:
Latino.
Alfabeto:
Latino.

126v-127v

Lex Mamilia Roscia Peducae Alliena Fabia

Bibliography:
K. Lachmann, Gromatici veteres, in F. Blaume, K. Lachmann, A. Rudorf, Die Schriften der römischen Felmesser, I, Berlin 1848, p. 263-266.
Locus:
126v-127v
Titolo supplito:
Lex Mamilia Roscia Peducae Alliena Fabia
Nota:
Excerptum.
Lingua:
Latino.
Alfabeto:
Latino.

128r-132v

Liber coloniarum II

Bibliography:
K. Lachmann, Gromatici veteres, in F. Blaume, K. Lachmann, A. Rudorf, Die Schriften der römischen Felmesser, I, Berlin 1848, p. 252-262.
Locus:
128r-132v
Titolo supplito:
Liber coloniarum II
Lingua:
Latino.
Alfabeto:
Latino.

133r

Litterae singulares

Bibliography:
K. Lachmann, Gromatici veteres, in F. Blaume, K. Lachmann, A. Rudorf, Die Schriften der römischen Felmesser, I, Berlin 1848, p. 357.
Locus:
133r
Titolo supplito:
Litterae singulares
Lingua:
Latino.
Alfabeto:
Latino.

133r-140r

Ratio limitum regundorum

Bibliography:
K. Lachmann, Gromatici veteres, in F. Blaume, K. Lachmann, A. Rudorf, Die Schriften der römischen Felmesser, I, Berlin 1848, p. 358-366.
Locus:
133r-140r
Titolo:
Ratio limitum regundorum
Nota:
Fragmenta.
Lingua:
Latino.
Alfabeto:
Latino.

140r-147r

Casae litterarum

Bibliography:
K. Lachmann, Gromatici veteres, in F. Blaume, K. Lachmann, A. Rudorf, Die Schriften der römischen Felmesser, I, Berlin 1848, p. 325-338.
Locus:
140r-147r
Titolo supplito:
Casae litterarum
Nota:
Excerpta.
Lingua:
Latino.
Alfabeto:
Latino.

147v-149r

Isidorus, Etymologiae

Bibliography:
K. Lachmann, Gromatici veteres, in F. Blaume, K. Lachmann, A. Rudorf, Die Schriften der römischen Felmesser, I, Berlin 1848, p. 366-376.
Locus:
147v-149r
Autore:
Isidorus, s., arciv. di Sevilla, c. 570-636 [internal]
Titolo supplito:
Etymologiae
Titolo uniforme:
Etymologiae (Isidorus, s., arciv. di Sevilla, c. 570-636)
Nota:
Excerpta (lib. XV, 14, 1; lib. XV, 13, 15).
Lingua:
Latino.
Alfabeto:
Latino.

149r-149v

Hyginus Gromaticus, maior, De limitibus constituendis

Bibliography:
K. Lachmann, Gromatici veteres, in F. Blaume, K. Lachmann, A. Rudorf, Die Schriften der römischen Felmesser, I, Berlin 1848, p. 167, 206-207.
Locus:
149r-149v
Autore:
Hyginus Gromaticus, maior, sec. II [internal]
Titolo supplito:
De limitibus constituendis
Titolo uniforme:
De limitibus (Hyginus Gromaticus, maior, sec. II)
Nota:
Excerpta.
Lingua:
Latino.
Alfabeto:
Latino.

149v

Radbodus Traiectensis, Versus de hirundine

Datazione:
sec. X
Data inizio:
901
Data fine:
1000
Locus:
149v
Autore:
Radbodus Traiectensis, s., vesc. di Utrecht, 850-917 [internal]
Titolo supplito:
Versus de hirundine
Lingua:
Latino.
Alfabeto:
Latino.

150r

Vergilius Maro, Publius, Bucolica

Datazione:
sec. XV
Data inizio:
1401
Data fine:
1500
Locus:
150r
Autore:
Vergilius Maro, Publius, 70-19 a.C. [person]
Titolo supplito:
Bucolica
Nota:
Excerptum (lib. I, 1-2).
Lingua:
Latino.
Alfabeto:
Latino.

18r-20v

Agennius Urbicus, gromatico, Commentum Frontini De controversiis agrorum

Locus:
18r-20v
Autore:
Agennius Urbicus, gromatico, sec. IV-V. Opere spurie e dubbie [internal]
Titolo supplito:
Commentum Frontini De controversiis agrorum
Lingua:
Latino.
Alfabeto:
Latino.

47r-47v

Nypsus, Marcus Iunius, Limitis repositio

Locus:
47r-47v
Autore:
Nypsus, Marcus Iunius, sec. II [internal]
Titolo supplito:
Limitis repositio
Titolo uniforme:
Lapidum collocatio (Nypsus, Marcus Iunius, sec. II)
Nota:
Fragmenta.
Lingua:
Latino.
Alfabeto:
Latino.

50r-50v

Agennius Urbicus De controversiis agrorum

Locus:
50r-50v
Autore:
Agennius Urbicus [internal]
Titolo supplito:
De controversiis agrorum
Nota:
Excerpta.
Lingua:
Latino.
Alfabeto:
Latino.

150v

Matalius, Ioannes Metellus, Epistula ad Iohannem Echtium de codice Agrimensorum

Datazione:
sec. XVI
Data inizio:
1501
Data fine:
1600
Locus:
150v
Autore:
Matalius, Ioannes Metellus, 1520-1597 [internal]
Titolo:
Epistula ad Iohannem Echtium de codice Agrimensorum
Lingua:
Latino.
Alfabeto:
Latino.